Bài 4: Chấp nhận rủi ro, hành vi chống đối xã hội và phạm pháp

Rủi ro được định nghĩa trong Từ điển tiếng Anh Thế giới Encarta là sự nguy hiểm mà thương tích, thiệt hại hoặc mất mát sẽ xảy ra. Các hành vi rủi ro thường gặp ở lứa tuổi vị thành niên. Các loại rủi ro phổ biến là hành vi hung hăng và bạo lực, lái xe liều lĩnh, quan hệ tình dục thông thường và không an toàn, sử dụng ma túy và các hành vi online nhiều nguy cơ. Hậu quả của những hành vi đó có thể do cá nhân đó phải gánh chịu, và / hoặc có thể do người khác gánh chịu. Một loại tương tự là hành vi liều lĩnh, nghĩa là hành vi được thực hiện mà không quan tâm rõ ràng đến hậu quả.

Hành vi chống đối xã hội có thể được định nghĩa là gây phiền nhiễu, thiếu cân nhắc, hoặc thờ ơ với sự thoải mái hoặc nhu cầu của người xung quanh, hoặc đối với toàn xã hội (Encarta). Các ví dụ phổ biến là vẽ bậy, phá hoại, trộm cắp vặt và đua xe. Ở đây, tác hại sẽ ở trên những người khác, mặc dù một số hành vi chống đối xã hội có nguy cơ khiến người chống đối xã hội có thể bị trừng phạt. Điều này đặc biệt xảy ra với hành vi phạm pháp, được định nghĩa là hành vi hoặc hành động, mang tính chống đối xã hội hoặc bất hợp pháp, đặc biệt là của những người trẻ tuổi (Encarta). Nhiều nhà nghiên cứu sử dụng một định nghĩa hẹp hơn về phạm pháp là hành vi phạm pháp hoặc tội phạm, chẳng hạn như ăn cắp, hành hung, sử dụng ma túy bất hợp pháp hoặc quan hệ tình dục sớm. Tuy nhiên, những người khác thích định nghĩa rộng hơn của phạm pháp là hành vi chống đối xã hội hoặc có vấn đề. Với các báo cáo thống kê hành vi, bạn đọc cần xem xét quan điểm của nhà nghiên cứu để có hình dung tốt về các con số.

Tỷ lệ hành vi rủi ro và thay đổi trong các độ tuổi

Không nghi ngờ gì, một số loại hành vi chống đối xã hội hoặc hành vi chấp nhận rủi ro khá phổ biến ở tuổi vị thành niên. Do đó, ít nhất một số trẻ tham gia hạn chế hoặc nhỏ vào các hành vi chống đối xã hội có thể được coi là một đặc điểm phổ biến nếu không muốn nói là chuẩn mực của tuổi vị thành niên. Bạn đọc dễ dàng tìm thấy các con số thống kê trong nhiều tài liệu sẵn có trên mạng, nên tôi sẽ không đưa thêm nhiều dữ liệu mà chỉ đề cập đến những con số minh họa khía cạnh tâm lý học trong vấn đề này.

Tuy nhiên, các loại hành vi chống đối xã hội khác nhau cho thấy những quỹ đạo khác nhau. Các hành vi gây hậu quả mà người khác gánh chịu cho thấy sự suy giảm từ 14 đến 16 tuổi. Có vẻ như khoảng 14 tuổi là cao điểm đối với nhiều trẻ có thể có các loại hành vi chống đối xã hội nhỏ. Tuy nhiên, hút thuốc và uống rượu bia- là hành vi gây hậu quả bản thân gánh chịu, cho thấy sự gia tăng đáng kể từ 14 lên 16 tuổi và hơn nữa – có lẽ vì thuốc lá và đồ uống có cồn trở nên dễ dàng sử dụng hơn ở lứa tuổi lớn hơn. Tất nhiên, một vài năm sau, nhiều người trưởng thành hút thuốc và uống rượu hoàn toàn hợp pháp, và những hành vi này chỉ có thể được coi là hành vi nguy cơ trong một số trường hợp nhất định (ví dụ: mang thai) hoặc nếu quá mức.

Từ 14 tuổi trở đi, việc đánh nhau suy giảm. 

Khác biệt theo giới

Nói chung, nam giới thường tham gia vào các hành vi rủi ro và chống đối xã hội nhiều hơn nữ giới. Một phân tích tổng hợp của 150 nghiên cứu về việc chấp nhận rủi ro, báo cáo sự khác biệt về giới tính, cho thấy rằng ở hầu hết các hạng mục và ở hầu hết các độ tuổi, nam đạt điểm cao hơn. Tuy nhiên, nữ có điểm số về hút thuốc ở tuổi vị thành niên cao hơn một chút, và không có nhiều sự khác biệt về giới trong việc uống rượu hoặc sử dụng các loại ma túy khác. Đây là các nghiên cứu tại Anh.

Những thay đổi lịch sử

Các cuộc khảo sát YRBS ở Hoa Kỳ đã được thực hiện hàng năm kể từ năm 1991, và chúng đưa ra một bức tranh chi tiết về những thay đổi kể từ đó. Bức tranh nhìn chung là tích cực cho đến nay khi nhiều hành vi chấp nhận rủi ro được quan tâm. Tỷ lệ đánh nhau và mang vũ khí đã giảm – mặc dù tỷ lệ mang vũ khí đã chững lại trong những năm gần đây. Tỷ lệ sử dụng thuốc lá, rượu và cần sa cũng đã giảm trong hầu hết thời kỳ này.

Tình hình ở Việt Nam

Theo một báo cáo tóm tắt của Unicef năm 2018 về sức khỏe tâm thần và tâm lý của trẻ em và thanh niên tại một số tình và thành phố (bao gồm Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Điện Biên và An Giang) thì không thấy nhắc đến việc xem xét các hành vi rủi ro này.

Nhưng trong ‘Báo cáo nghiên cứu pháp luật về phòng ngừa, xử lý, phục hồi, tái hòa nhập cộng đồng đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật và tình hình người chưa thành niên vi phạm pháp luật tại Việt Nam’ (2019) được thực hiện nhằm đánh giá những thay đổi trong hệ thống chính sách, pháp luật liên quan đến người chưa thành niên vi phạm pháp luật (NCTNVPPL) trong giai đoạn 2006-2018, thì có cung cấp một số dữ liệu. Có lẽ vì đây là báo cáo pháp luật nên dữ liệu chủ yếu đề cập đến các hành vi gây hậu quả người khác gánh chịu, ở mức độ nghiêm trọng. Trong số 10 tội danh phổ biến nhất do NCTN thực hiện, trừ các tội trộm cắp và tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt chất ma túy tăng, số bị can chưa thành niên bị khởi tố về các tội danh còn lại đều giảm, giữ ở mức ổn định, hoặc tăng không đáng kể.
Khoảng 96% NCTNVPPL là nam. Đa số NCTNVPPL thuộc nhóm tuổi 16 đến dưới 18. Trái với những nhận định từ các phương tiện thông tin đại chúng và nhiều diễn đàn cho rằng NCTNVPPL ngày càng trẻ hóa, số NCTNVPPL dưới 14 tuổi chiếm tỷ lệ nhỏ và có xu hướng giảm từ gần 9% vào năm 2006 xuống còn gần 5% vào năm 2018. Đa số NCTNVPPL là vi phạm lần đầu. 

Các yếu tố ảnh hưởng đến việc chấp nhận rủi ro, hành vi chống đối xã hội và phạm pháp

Mặc dù các hành vi chống đối xã hội nhỏ hoặc không thường xuyên có thể thường xuyên xảy ra ở tuổi vị thành niên, nhưng không phải tất cả trẻ vị thành niên đều tham gia và nhiều trẻ tham gia nhưng rất ít. Chỉ có một tỷ lệ tương đối nhỏ thanh niên tham gia nhiều, khoảng 12% trong độ tuổi thanh thiếu niên, đã tham gia vào ba hành vi hoặc nhiều hơn (theo một số nghiên cứu tại Anh).

Ngoài độ tuổi và giới tính, nhiều nghiên cứu đã xem xét những yếu tố nguy cơ nào có thể liên quan để giải thích tại sao một số người trẻ tuổi lại tham gia nhiều hơn những người khác. Ví dụ, nghiên cứu của Cambridge về các cậu bé ở London đã báo cáo về các yếu tố nguy cơ phạm pháp. Bảy yếu tố dự báo mạnh mẽ nhất từ ​​thời thơ ấu của tình trạng phạm pháp nhiều lần ở tuổi vị thành niên là: phiền hà ở trường học; hiếu động thái quá / kém tập trung; trí tuệ thấp và kém; tội phạm gia đình; gia đình nghèo khó; và việc nuôi dạy con cái nghèo nàn của cha mẹ. Tuy nhiên, nếu gia đình chuyển ra khỏi London, việc di chuyển này được coi là một yếu tố bảo vệ!

Một nghiên cứu đã xác định mối quan hệ không tốt với cha mẹ, sống trong một gia đình chỉ có cha mẹ, có thái độ tiêu cực với trường học, kết giao với các bạn cùng trang lứa có thái độ tương tự và bị bắt nạt là những yếu tố nguy cơ cho cả hành vi nguy cơ gây hậu quả bên ngoài và bên trong. Nghiên cứu này cũng xác định một số yếu tố bảo vệ có liên quan đến khả năng thấp hơn các hành vi nguy cơ mà họ gọi là các hoạt động phát triển bản thân. Chúng bao gồm chơi một nhạc cụ, làm công việc cộng đồng, tham gia các lớp học tôn giáo và đọc sách để giải trí.

Có rất nhiều sự nhất quán trong các báo cáo khác nhau này. Lý thuyết kiểm soát xã hội, được phát triển bởi Travis Hirschi, lập luận rằng hành vi chống đối xã hội ít xảy ra hơn khi người trẻ có quyền tham gia vào các tổ chức xã hội như gia đình, trường học hoặc các câu lạc bộ và xã hội. Một số ràng buộc hoặc cam kết với các nhóm này hoạt động như một biện pháp kiểm soát sự cám dỗ để thực hiện các hành vi nguy hiểm hoặc phạm pháp.

Đặc biệt, việc nuôi dạy con cái và các yếu tố gia đình đã liên quan đến nhiều nghiên cứu về hành vi phạm pháp. Ví dụ, một nghiên cứu dọc hơn 400 cậu bé người Canada gốc Pháp ở Montreal đã xem xét tác động của quá trình chuyển đổi gia đình đối với sự phát triển của hành vi phạm pháp từ 12 đến 15 tuổi. Họ đặc biệt xem xét những tác động của ly hôn và tái hôn, so sánh những trường hợp xảy ra khi cậu bé 6-11 tuổi và những trường hợp cậu bé 12-15 tuổi. Họ không thấy ly hôn có ảnh hưởng chính đến việc phạm pháp. Tuy nhiên, họ đã phát hiện ra rằng trẻ em trai trong các gia đình tái hôn trong độ tuổi 12–15 có nhiều khả năng trở nên phạm pháp hơn. Những cậu bé này cho rằng cha mẹ ít biểu đạt và ít giám sát hành vi của chúng hơn. Bên cạnh sự thiếu giám sát của cha mẹ, các yếu tố dự báo khác của hành vi phạm pháp là nghèo đói và thất bại trong học tập. Trong thực hành lâm sàng ở Việt Nam, tôi nhận thấy nhiều xung đột xảy ra lại là do cha mẹ ứng xử theo phong cách ‘làm bạn với con’ thái quá, dẫn đến sự thiếu vắng giám sát. Khi cha mẹ nhận ra, sự giám sát trở lại gặp nhiều khó khăn.

Như vậy, sự giám sát của cha mẹ và giám sát hành vi có vẻ quan trọng, nhưng nó cần được thực hiện một cách tế nhị. Hai quan điểm lý thuyết cho rằng một số loại hành vi của cha mẹ có thể làm trầm trọng thêm các hành vi chống đối xã hội. Lý thuyết phản ứng tâm lý cho rằng những cấm đoán mang tính giáo điều và những quy tắc hạn chế về hành vi có thể dẫn đến sự tức giận và từ chối quyền lực, tạo ra một loại hiệu ứng boomerang. Tương tự, lý thuyết tự quyết lập luận rằng quyền tự chủ được coi trọng mạnh mẽ và nếu điều này bị thất vọng, nó có thể dẫn đến sự tức giận và bất chấp chống đối. Một loạt các nghiên cứu ở Hà Lan đã tìm thấy bằng chứng xác thực rằng việc nuôi dạy con cái rất kiểm soát và không cho phản ứng đã thực sự dự đoán các hành vi như vi phạm quy tắc, đánh nhau và ăn cắp ở tuổi vị thành niên.

Tuy nhiên, một yếu tố nguy cơ phổ biến khác là có mối quan hệ với những người bạn phạm tội. Với văn hóa Việt Nam, nhận thức này không xa lạ, thường được giáo dục sớm trong gia đình. Tuy nhiên, vẫn không phải là lúc nào cũng thành công. Một yếu tố có thể có tác dụng trong việc hiểu được tác động của những trẻ chống đối xã hội hoặc phạm pháp là lý thuyết nâng cao địa vị và danh tiếng. Địa vị trong nhóm đồng lứa rất quan trọng đối với trẻ, như đã nói ở bài trước. Lý thuyết nâng cao danh tiếng lập luận rằng tham gia vào các hoạt động phù hợp với thái độ và giá trị của nhóm đồng lứa có khả năng nâng cao vị thế của bạn trong nhóm đó. Đối với các nhóm không phạm pháp, hành vi chống đối xã hội có thể được coi là gây rắc rối và là lý do để từ chối hoặc loại trừ. Tuy nhiên, một nhóm phạm pháp sẽ có các giá trị khá khác. Để nâng cao vị thế của bạn trong một nhóm như vậy, bạn không chỉ tham gia vào các hoạt động chống đối xã hội mà còn có lợi cho việc khởi xướng chúng và thể hiện rằng bạn táo bạo hơn những người khác. Nói tóm lại, hành vi chống đối xã hội có thể là lý do để loại trừ ở một số nhóm đồng lứa, nhưng là lý do để hòa nhập vào những nhóm khác.

Hành vi nguy cơ online

Internet đã cho phép một khu vực trải nghiệm mới, trong đó các loại hành vi nguy cơ khác với hành vi offline có thể được thực hiện. Tuy nhiên, các yếu tố tương tự xung quanh mối quan hệ cha mẹ và bạn bè đồng trang lứa dường như cũng hiện hữu trong lĩnh vực này. Một nghiên cứu ở Singapore với trẻ 13-14 tuổi đã kiểm tra rủi ro tiếp xúc và rủi ro về quyền riêng tư trên các trang mạng xã hội. Rủi ro liên hệ được đánh giá khi thêm những người mà họ chưa từng gặp vào danh sách bạn bè của họ. Việc cha mẹ cố gắng sử dụng các phương pháp kiểm soát hạn chế đã phản tác dụng trong việc giảm thiểu rủi ro, trong khi các chiến thuật dựa trên thảo luận lại giúp giảm thiểu rủi ro khi tiếp xúc. Tuy nhiên, thảo luận với các đồng nghiệp dường như làm tăng rủi ro về quyền riêng tư. Một nghiên cứu khác ở Singapore về trẻ vị thành niên phạm tội trong độ tuổi 13-18 đang được tư vấn hoặc phục hồi chức năng. Hầu hết đều sử dụng Facebook như một trang để trò chuyện, đăng và bình luận về các cập nhật trạng thái. Họ rất thích đưa ra và nhận được sự khẳng định ngang hàng trên trang web này. Nhiều người trong số những trẻ vị thành niên này đang cố gắng thực hiện hành vi phạm pháp của mình. Nhưng một khía cạnh đáng tiếc trong việc sử dụng Facebook của trẻ, được đưa ra trong các cuộc phỏng vấn, là lượng người theo dõi online có thể khiến quá trình này trở nên khó khăn hơn. Có những áp lực để thể hiện lòng trung thành của nhóm và tán thành các hành vi phạm pháp. Tuy nhiên, một số đã sử dụng Facebook để báo hiệu một sự thay đổi:

Vâng, thông qua bài đăng của tôi… như tôi nói, ‘Tôi phát ốm và mệt mỏi với cuộc sống này. Tôi chỉ muốn thay đổi ‘.

Người phạm tội trong độ tuổi vị thành niên và cả đời

Terrie Moffitt đã phân biệt giữa hành vi phạm tội liên tục ở tuổi vị thành niên và hành vi phạm tội dai dẳng. Một sự phân biệt tương tự đôi khi được gọi là người bắt đầu sớm và người bắt đầu muộn các hành vi phạm pháp. Ở tuổi nhi đồng, trẻ em có một con đường phát triển khá bình thường, nhưng có một số hành vi chống đối xã hội và phạm pháp, khi chúng bước vào tuổi dậy thì và trong khoảng cách đến trưởng thành, bị lôi kéo vào các hành vi liều lĩnh của các nhóm đồng lứa chống đối xã hội. Một số hành vi phạm pháp thể hiện quyền tự chủ và có địa vị với các bạn cùng lứa tuổi. Tuy nhiên, các hành vi phạm tội có xu hướng nhẹ và giảm dần khi đến tuổi trưởng thành. Khi bị xúc phạm dai dẳng, trẻ em hung hăng và gây rối ở trường tiểu học và trung học cơ sở, và thường bị bạn bè từ chối vào thời điểm đó. Tuy nhiên, ở trường trung học, trẻ liên kết với những người khác giống như mình và tạo thành cốt lõi của các nhóm đồng lứa chống đối xã hội. Trẻ phạm tội từ khi còn khá sớm thì có nhiều khả năng tái phạm. Những trẻ này ít bị ảnh hưởng bởi áp lực của bạn bè, nhưng lại có thể hoạt động như một nam châm đóng vai trò, thu hút những người đồng phạm ở độ tuổi vị thành niên trở thành đồng phạm. Không ai trong số những trẻ bị kết án đầu tiên sau 15 tuổi sau này xếp vào danh sách tội phạm nhiều lần.

Chấp nhận rủi ro, tuổi dậy thì và thay đổi não bộ

Quan điểm khoa học thần kinh tương đối mới cho thấy nguy cơ gia tăng liên quan đến những thay đổi của não ở tuổi thiếu niên. Có sự gia tăng nhạy cảm với sự từ chối của bạn bè, và cũng có sự thay đổi tạm thời trong cân bằng của việc tìm kiếm cảm giác trái ngược với sự kiểm soát hành vi. Trong một nghiên cứu ở Mỹ với khoảng 1.000 người tham gia từ 10 đến 30 tuổi, việc tìm kiếm cảm giác có liên quan đến quá trình trưởng thành ở tuổi dậy thì. Nó tăng ở khoảng tuổi 10 đến 15 tuổi, trước khi giảm. Ngược lại, kiểm soát hành vi thì không liên quan đến tuổi dậy thì và tăng đều đặn từ 10 tuổi trở đi.

Hơn nữa, sự hiện diện của bạn bè đồng trang lứa có thể tăng cường hành vi nguy cơ, đặc biệt là ở tuổi vị thành niên. Một nghiên cứu khác ở Mỹ sử dụng ba nhóm tuổi: vị thành niên (14-18), thanh niên (19-22) và người lớn (24-29). Họ được giao một nhiệm vụ lái xe mô phỏng với các nút giao thông. Đôi khi họ ở một mình, đôi khi họ được cho biết rằng những người bạn cùng lứa đang theo dõi qua màn hình. Các nhà nghiên cứu đã đo lường các quyết định rủi ro trong nhiệm vụ này. Khi ở một mình, không có nhiều khác biệt về mức độ chấp nhận rủi ro, nhưng khi được nói với những người bạn đồng lứa đang theo dõi, chỉ có vị thành niên cho thấy mức độ chấp nhận rủi ro tăng lên. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu đã đánh giá hoạt động của não bằng cách sử dụng quét fMRI. Trong điều kiện có quan sát đồng lứa, vị thành niên cho thấy hoạt động của não nhiều hơn ở các vùng nhạy cảm với phần thưởng của não, nhưng không có thay đổi trong các vùng kiểm soát hành vi. Trong các tình huống thực tế, phần thưởng có thể được thể hiện để đạt được địa vị với các bạn đồng lứa.

Quan điểm này cho thấy rằng các hành vi nguy cơ có thể được hiểu theo sự cân bằng của xung động cảm xúc và kiểm soát nhận thức, cộng với các yếu tố khác như nâng cao ảnh hưởng của bạn đồng lứa. Nhưng quan trọng là, nó không có nghĩa, trẻ vị thành niên thiếu hiểu biết về nhận thức những rủi ro liên quan.

Hai mô hình được so sánh

Đặc biệt tập trung vào hành vi nguy cơ ở thanh thiếu niên, Bruce Ellis và các đồng nghiệp vào năm 2012 đã so sánh hai mô hình giải thích. Đây là mô hình tâm sinh lý phát triển và mô hình tiến hóa. Cả hai mô hình đều thừa nhận ảnh hưởng của việc nuôi dạy con cái không tốt, sự bất hòa từ nhà trường, mối quan hệ với những người bạn cùng chí hướng và môi trường thiếu thốn. Nhưng mô hình tâm lý học phát triển cũng coi việc chấp nhận rủi ro là hành vi không thích hợp, một dấu hiệu cho thấy có điều gì đó không ổn trong quá trình phát triển. Điều này là do hậu quả của hành vi rủi ro đối với bản thân và những người khác.

Tuy nhiên, sự nhấn mạnh hoàn toàn vào hậu quả thì bỏ qua sự cân bằng của các lợi ích có thể có. Tất cả chúng ta đều chấp nhận một số rủi ro, và chúng ta cân bằng giữa lợi ích ngắn hạn và dài hạn với hậu quả. Điều này tất nhiên phù hợp với lý thuyết kiểm soát xã hội. Nếu bạn có mối quan hệ chặt chẽ với gia đình hoặc trường học, thì lợi ích ngắn hạn của việc ăn cắp từ một cửa hàng sẽ ít hơn rất nhiều bởi cái giá phải trả lâu hơn là bị phụ huynh phạt và có thể bị đuổi học. Tuy nhiên, nếu bạn không có mối quan hệ chặt chẽ như vậy, cán cân hậu quả-lợi ích có thể thay đổi. Ellis và các đồng nghiệp đã đề xuất mô hình tiến hóa, lấy những hiểu biết sâu sắc từ thuyết tiến hóa, mà chúng ta xem xét ở bài đầu. Họ gợi ý rằng quan điểm như vậy cung cấp năm hiểu biết chính. Đầu tiên, tuổi vị thành niên là thời kỳ thiết lập địa vị trong nhóm đồng lứa và cuối cùng là thành công trong sinh sản. Xu hướng cạnh tranh gia tăng. Những hành vi rủi ro như lăng nhăng tình dục có thể có lợi khi tìm hiểu về sở thích và mong muốn của người bạn đời của bạn. Thứ hai, các hành vi nguy hiểm và hung hăng như bắt nạt có thể giúp có được nguồn lực và nâng cao vị thế. Thứ ba, tỷ lệ hậu quả – lợi ích của các hành vi rủi ro sẽ thay đổi tùy thuộc vào môi trường hiện hành. Trong những môi trường không thể đoán trước và căng thẳng, một lợi ích ngắn hạn nhất định có thể được đánh giá cao hơn bất kỳ hậu quả dài hạn nào vì hình như nó có thể không bao giờ phát sinh. Thứ tư, lý thuyết lựa chọn giới tính dự đoán rằng nam giới có nhiều điều được, và mất ít hơn từ các hành vi nguy cơ. Thứ năm, so với môi trường thích nghi với tiến hóa, trẻ vị thành niên đương đại nằm trong các nhóm lớn, cùng lứa tuổi có thể làm tăng các hành vi nguy cơ. Các nhóm đồng lứa tuổi hỗn hợp nhỏ hơn có thể cung cấp một bối cảnh tự nhiên hơn và một bối cảnh làm tăng các hành vi vì xã hội.

Không phải tất cả những hiểu biết này đều mới. Chắc chắn lý thuyết nâng cao danh tiếng không coi hành vi rủi ro là hành vi sai trái. Mô hình tiến hóa phù hợp với quan điểm khoa học thần kinh, nhưng tập trung vào các chức năng hơn là cơ chế (vào ‘tại sao’ chứ không phải ‘như thế nào’). Nó cung cấp một khung giải thích tổng thể và, giống như các lý thuyết khác, nó có ý nghĩa can thiệp.

Các biện pháp can thiệp

Ngay cả khi đôi khi thích ứng với cá nhân, việc chấp nhận rủi ro và phạm pháp ở tuổi vị thành niên, đặc biệt là khi có nhiều hành vi không thường xuyên hoặc nhỏ, đều có những hậu quả đáng kể cho xã hội. Các vụ tai nạn xe hơi, mang thai ngoài ý muốn, tội phạm vị thành niên như trộm cắp và hành hung cần được giảm thiểu càng nhiều càng tốt. Từ quan điểm lý thuyết kiểm soát xã hội, cải thiện kỹ năng nuôi dạy con cái và mối quan hệ giữa cha mẹ và vị thành niên, cung cấp một môi trường học đường được tổ chức tốt và khuyến khích, cũng như tham gia vào các hoạt động phát triển bản thân có hiệu quả sẽ là những bước quan trọng.

Những gì có thể không hữu ích là các chương trình đào tạo kỹ năng xã hội hoặc đào tạo đồng cảm, có thể không đạt mục tiêu. Những loại can thiệp dựa trên đồng lứa này có thể có những tác động được gọi là tác động tiêu cực, hoặc không mong muốn. Nếu những đứa trẻ chống đối xã hội được chọn tham gia vào một cuộc can thiệp dựa trên nhóm kiểu này, thì chúng thực sự có thể chia sẻ và củng cố giá trị của nhau. Như lý thuyết nâng cao danh tiếng sẽ gợi ý, họ có thể chọn nâng cao vị thế của mình trong nhóm mới này bằng cách tham gia vào các hành vi chống đối xã hội. Hậu quả này có thể lớn hơn bất kỳ lợi ích nào có thể có của chính chương trình đào tạo.

Quan điểm khoa học thần kinh cho rằng trẻ vị thành niên nhận thức được rủi ro nhưng khá bốc đồng, vì vậy các chiến lược để khiến việc thực hiện các hành vi chấp nhận rủi ro trở nên khó khăn hơn sẽ được khuyến nghị. Ví dụ có thể là điều chỉnh việc bán rượu bia, nâng độ tuổi lái xe hợp pháp và cải thiện khả năng tiếp cận các biện pháp tránh thai. Mô hình tiến hóa cũng lập luận rằng những lời khuyến khích và chương trình nâng cao nhận thức về rủi ro có thể phản tác dụng, vì chúng có thể làm tăng tình trạng của các hoạt động chấp nhận rủi ro. Bên cạnh việc giải quyết các điều kiện môi trường bất lợi khiến khả năng chấp nhận rủi ro cao hơn, nó chỉ ra sự cần thiết phải cung cấp các lộ trình thay thế cho trẻ vị thành niên để duy trì danh tiếng với nhóm bạn cùng trang lứa. Trẻ vẫn cần nâng cao vị thế, nhưng không quá rủi ro cho bản thân hoặc có khả năng gây hại cho người khác; tham gia thể thao có thể là một trong những ví dụ như vậy.

Sau khi đăng phần 1, có bạn đọc phản ánh là bài viết này khó hiểu. Tôi cũng thấy vậy, nếu xem xét bài viết từ góc độ các ‘đẳng thức’ toán học. Nhưng nếu xem xét từ góc độ kinh tế học thì sẽ dễ hiểu hơn chăng. Cần lưu ý, nếu bài 2 chủ yếu bàn trên nền tảng thần kinh học, thì bài này chủ yếu bàn trên nền tảng tâm lý xã hội học. Gợi ý này nảy sinh khi tôi đọc về một giải Nobel về kinh tế năm 2002, được trao cho Daniel Kahneman, người được tôi biết như là một nhà tâm lý học nhận thức. 

Nhóm ngang hàng

Khi trẻ vị thành niên trở nên độc lập với cha mẹ, chúng dành nhiều thời gian hơn cho bạn bè cùng trang lứa và hướng tới bạn bè đồng trang lứa thường xuyên hơn để được hỗ trợ và nhận dạng xã hội. Điều này được để ý bắt đầu với những người khuynh hướng đồng giới nhưng ngày càng thấy rõ liên quan đến cả những người khuynh hướng khác giới (sau này) ở tuổi vị thành niên. Một nghiên cứu kinh điển về vị thành niên và thanh niên Úc từ 13–21 tuổi, đã sử dụng kết hợp các quan sát, bảng câu hỏi, nhật ký và phỏng vấn để ghi lại. Trong giai đoạn đầu của tuổi vị thành niên, nhiều trẻ đã qua lại với một số từ ba đến chín người cùng giới tính; trẻ tương tác ít bên ngoài nhóm của mình. Nhưng một vài năm sau, trẻ sẽ ở trong các nhóm hoặc đám đông lớn hơn, được tạo thành từ một số nhóm tương tác. Đây vẫn sẽ là các nhóm cùng giới, nhưng các thành viên trưởng thành hơn hoặc có địa vị cao hơn sẽ bắt đầu tiếp xúc với các thành viên khác giới. Dần dần, các thành viên khác trong đám đông sẽ làm theo các thành viên dẫn dắt. Điều này dẫn đến một giai đoạn mà đám đông dị tính được tạo thành từ các nhóm nam và nữ liên kết lỏng lẻo. Sau đó, các mối quan hệ lãng mạn phát triển. Như vậy ‘cùng giới’ phản ánh về giới tính sinh học, còn ‘đồng giới’ phản ánh bản dạng giới. 

Một nghiên cứu gần đây hơn ở Hoa Kỳ đã xác nhận những xu hướng này, sử dụng kết hợp bảng câu hỏi và phỏng vấn qua điện thoại để hỏi trẻ em và vị thành niên xem chúng đã dành bao nhiêu thời gian cho các bạn cùng lứa tuổi, từ giữa thời thơ ấu (8 tuổi) đến cuối tuổi vị thành niên (18 tuổi). Thời gian ở với bạn cùng giới tăng đều đặn từ 8 đến 14 tuổi. Sau đó, nó bắt đầu giảm, khi bắt đầu dành nhiều thời gian hơn cho những người khác giới. Thời gian ở với bạn khác giới tăng lên sau tuổi dậy thì (vì vậy, ở trẻ em gái sớm hơn trẻ em trai), nhiều hơn hẳn thời gian mà có với bạn cùng giới ở thời kì muộn hơn của tuổi vị thành niên.

Các nhà nghiên cứu này cũng đánh giá các hành vi có vấn đề (uống rượu, hút thuốc, trốn học), các triệu chứng trầm cảm, năng lực xã hội và kết quả học tập ở trường. Theo thời gian, thời gian được giám sát nhiều hơn với các bạn cùng lứa (khi có mặt một người trưởng thành hoặc lớn tuổi) tương quan với việc cải thiện kết quả học tập, trong khi thời gian không được giám sát nhiều hơn với các bạn cùng lứa cho dự đoán nhiều các hành vi có vấn đề và các triệu chứng trầm cảm hơn, có lẽ do ảnh hưởng của các bạn lớn tuổi hơn.

Tình bạn ngang hàng

Tình bạn ngang hàng khác với mối quan hệ với cha mẹ hoặc người chăm sóc. Mối quan hệ với cha mẹ thường được mô tả là một mối quan hệ một chiều, trong khi tình bạn với những người đồng trang lứa được đặc trưng như sự hỗ trợ và qua lại. Các ý kiến ​​khác nhau có thể được bày tỏ và thảo luận các ý tưởng mới. Trong khi các mối quan hệ của cha mẹ con cái có thể trở nên gắn bó hơn trong thời kỳ vị thành niên, chúng không thực sự trở nên hỗ trợ và qua lại như các mối quan hệ đồng trang lứa.

Trong thời thơ ấu và nhi đồng, tình bạn được chính trẻ em mô tả là chơi cùng nhau và giúp đỡ lẫn nhau. Quan niệm này sâu sắc hơn ở tuổi vị thành niên với sự hiểu biết rằng bạn bè thể hiện sự thân thiết và tương hỗ trong một mối quan hệ vẫn tiếp tục dù có những thất bại nhỏ. Một thước đo chất lượng của tình bạn thường được sử dụng đánh giá bốn yếu tố tích cực: Đồng hành, Giúp đỡ, An toàn và Gần gũi. Có nhiều hoạt động xã hội căng thẳng hơn giữa bạn bè và giải quyết xung đột cũng thường xuyên hơn (một phần của biện pháp An toàn); bạn bè có thể cãi nhau, nhưng họ vượt qua những cuộc cãi vã hiệu quả hơn những người không phải là bạn bè.

Một số nghiên cứu đã sử dụng các trò chơi có tính kinh tế hành vi để kiểm tra sự tin tưởng và chia sẻ giữa các bạn đồng lứa. Ví dụ, trong ‘Trò chơi Tối hậu’, hai người chơi được chia một khoản tiền: người chơi 1 phải quyết định cách chia số tiền này và người chơi 2 có tùy chọn chấp nhận số tiền này hoặc từ chối (trong trường hợp từ chối, cả hai đều không nhận được tiền). Sự công bằng trong điều này tăng lên qua thời thơ ấu và vị thành niên, và có liên quan đến khả năng trí tuệ hóa. Trong ‘Trò chơi Niềm tin’, một lần nữa hai người chơi có một khoản tiền để chia sẻ. Ở đây, người chơi 1 có thể quyết định chia hoặc tin tưởng người chơi 2 quyết định chia, trong trường hợp đó, số tiền sẽ tăng gấp ba lần. Đây là trò chơi diễn ra một lần, vì vậy mặc dù để người chơi 2 quyết định có thể rất có lợi, nhưng nó đòi hỏi người chơi 1 phải tin tưởng người chơi 2 để chia sẻ công bằng cho anh ta hoặc cô ta. Ở giai đoạn đầu tuổi vị thành niên, người chơi có xu hướng đưa ra những lựa chọn mang tính định hướng bản thân nhiều hơn; ở tuổi vị thành niên sau này, họ xem xét hậu quả cho người khác nhiều hơn. Họ cũng có xu hướng phân biệt rõ ràng trong đối xử hơn, thân thiện hơn với bạn bè. Một số thay đổi này có liên quan đến sự thay đổi hoạt động trong các vùng não xã hội.

Bản chất của tình bạn đã bị ảnh hưởng trong những năm gần đây do việc sử dụng phổ biến internet và các trang mạng xã hội. Ví dụ, những người trẻ có thể có rất nhiều ‘bạn bè’ trên Facebook, bao gồm cả những người quen thuộc offline nhưng cũng có những người chỉ biết online. Thảo luận về bản chất của bạn bè online đã tạo ra hai lập trường đối lập. Giả thuyết về ‘sự dịch chuyển’ lập luận rằng tình bạn online, có số lượng nhiều hơn nhiều và thường thiếu sự tiếp xúc trực tiếp, về cơ bản là hời hợt hơn; đang thay thế tình bạn offline truyền thống nhưng không có những phẩm chất như sự thân thiết và hỗ trợ. Ngược lại, giả thuyết ‘kích thích’ lập luận rằng tình bạn online có thể bổ sung chất lượng và số lượng giao tiếp, dẫn đến gia tăng sự thân mật và hỗ trợ.

Hiện tại, bằng chứng được cho là có lợi hơn cho giả thuyết kích thích. Những người bạn offline hiện tại có thể giao tiếp thường xuyên hơn bằng cách lên mạng và nói chung điều này tạo điều kiện cho sự gần gũi. Một số thanh niên có thể lúng túng khi giao tiếp trực tiếp có thể cảm thấy dễ dàng hơn khi chia sẻ thông tin và phát triển sự thân thiết với bạn bè khi online. Tuy nhiên, đây là một tình huống đang thay đổi nhanh chóng, khi mức độ thâm nhập internet tăng lên đối với lứa tuổi trẻ hơn, sự ngẫu nhiên và cơ hội được cung cấp bởi các trang mạng xã hội tiếp tục phát triển.

Các vấn đề về hòa nhập

Cấu trúc của tình bạn và vị trí trong nhóm đồng đẳng đã được nghiên cứu bằng cách sử dụng các kỹ thuật xã hội học. Điều này có thể được thực hiện bằng cách quan sát, nhưng thường được thực hiện hơn bằng cách hỏi trẻ xem bạn bè của chúng là ai, hoặc ai là người mà trẻ thích nhất và ít thích nhất, trong lớp hoặc nhóm đồng lứa của trẻ. Đối với trẻ vị thành niên, bên cạnh việc yêu cầu các đề cử về tình bạn, các nhà nghiên cứu có thể hỏi những câu hỏi như, “Có những người hay đi chơi với nhau ở trường không? Họ là ai?” để xem xét cấu trúc của các băng nhóm và đám bạn lớn hơn. Bằng cách kết hợp thông tin từ những người cung cấp thông tin khác nhau, có thể phát triển bản đồ nhận thức – xã hội về cấu trúc nhóm đồng lứa ở trẻ vị thành niên. Bên cạnh việc xem xét vị trí của một cá nhân trong nhóm, cũng có thể nhìn vào vị trí trung tâm của một nhóm hoặc nhóm trong mạng lưới nhóm đồng lứa rộng lớn hơn của trường học.

Những người ở trung tâm của một nhóm xã hội và có nhiều bạn bè được mô tả là nổi tiếng. Nhưng trên thực tế, các nhà nghiên cứu đã mô tả hai loại hòa nhập ngang hàng. Hòa nhập ‘được yêu thích’ là có nhiều bạn bè và không bị nhiều người khác ghét. Thông thường, một thiếu niên nổi tiếng sẽ nhận được nhiều đề cử là thích nhất và ít nếu có thì ít được yêu thích nhất khi bạn cùng lớp bị chất vấn. Những đứa trẻ hòa nhập về mặt này thường hợp tác, thích ứng tốt và tự tin. Một loại phổ biến khác được gọi là hòa nhập ‘được công nhận’. Đây là một thước đo khả năng hiển thị xã hội thu được bằng cách hỏi bạn cùng lớp không phải họ thực sự thích ai mà là họ nghĩ ai là những học sinh nổi tiếng nhất.

Có một sự chồng chéo giữa hai hình thức này, nhưng chỉ ở mức hạn chế. Những trẻ được đánh giá cao về cả mức độ hòa nhập được yêu thích và mức độ được công nhận được nhận thức thường là những trẻ có nhiều kỹ năng tiền xã hội và xã hội (tôi chưa rõ nội dung hai loại kĩ năng này), nhưng không quá hung hăng. Tuy nhiên, những trẻ khác, mà chỉ cao về mức độ được công nhận, có thể gây tranh cãi về mặt được yêu thích. Điều này có nghĩa là họ nhận được nhiều lượt đánh giá nổi tiếng nhất nhưng cũng có nhiều lượt đề cử ít được yêu thích nhất. Họ có thể ở trong một nhóm hoặc bè phái có địa vị cao, nhưng cũng có thể là một nhóm khá thống trị, hung hăng hoặc bắt nạt. Một số nghiên cứu cho thấy rằng điều này có thể phổ biến hơn ở trẻ em gái hơn là ở trẻ em trai. Một nghiên cứu ở Mỹ đã yêu cầu trẻ vị thành niên lớp 8 mô tả ý nghĩa của việc trở nên nổi tiếng. Trở nên ‘cool’ là phản ứng phổ biến nhất.

Tuy nhiên, nhiều chàng trai đề cập đến việc thể thao và hài hước. Nhiều cô gái được đề cập đến tính hấp dẫn, nhưng cũng đề cập đến tính xấu tính, hợm hĩnh và thô lỗ; sau đó là những đặc điểm của sự hung hăng trong quan hệ, có vẻ liên quan nhiều hơn đến mức độ hòa nhập được công nhận ở trẻ em gái.

Những thay đổi do ảnh hưởng ngang hàng

Ở mọi lứa tuổi, có xu hướng tương hợp với những người khác là đáng kể — đi theo những gì bạn bè của bạn nghĩ hoặc làm. Điều này có mạnh mẽ hơn ở tuổi vị thành niên không? Một số bằng chứng cho thấy rằng sự tương hợp với các bạn đồng lứa tăng lên đến khoảng 14 tuổi trước khi giảm trở lại, có lẽ đặc biệt là cho đến lúc các hành vi chống đối xã hội được quan tâm. Tuy nhiên, có những quan điểm trái chiều về điều này. Một quan điểm nhấn mạnh sự đánh giá của bạn đồng lứa và sợ bị từ chối. Những lo lắng về tình bạn với bạn bè đồng trang lứa lên đến đỉnh điểm vào giữa tuổi vị thành niên. Một nghiên cứu yêu cầu trẻ vị thành niên hoàn thành các câu chưa hoàn chỉnh về tình bạn trong một nhóm nhỏ và phân tích kết quả về nội dung cảm xúc của trẻ. Chủ đề lo lắng và sợ hãi bị bạn bè từ chối tăng từ lúc 11 lên 13 và sau đó là 15 tuổi, nhưng giảm đi lúc 17 tuổi. Một phát hiện tương tự cũng được thực hiện liên quan đến cảm giác bị xã hội từ chối hoặc tẩy chay bởi những người bạn cùng lứa tuổi. Nghiên cứu này đã sử dụng một mô hình phòng thí nghiệm có tên là Cyberball. Cyberball là một trò chơi chuyền bóng trên internet, trong đó người trẻ nghĩ rằng họ đang chơi với hai người chơi khác (thực tế là những người chơi khác được điều khiển bởi các thuật toán máy tính để bao gồm hoặc loại trừ người tham gia). Khí sắc và lo âu theo sau khi bị loại trừ được đánh giá. Một nghiên cứu đã so sánh vị thành niên sớm (11-13 tuổi), vị thành niên trung (14-15 tuổi) và trưởng thành (22-47 tuổi) chơi trò chơi này. Các trẻ vị thành niên tỏ ra đau khổ hơn khi bị xã hội loại trừ trong trò chơi, với sự lo âu tăng lên rõ rệt nhất ở nhóm vị thành niên sớm. Trong một mô hình liên quan, các cô gái vị thành niên cho thấy sự lo âu xã hội nhiều hơn đối với sự đánh giá của bạn bè, liên quan đến việc kích hoạt các vùng não liên quan đến xử lý cảm xúc.

Một quan điểm khác cho rằng một phần của sự phát triển nhận thức và xã hội của tuổi vị thành niên là sự gia tăng tính tự chủ và trưởng thành. Điều này có thể ngụ ý rằng ảnh hưởng ngang hàng có thể bị chống lại nếu nó đi ngược lại các giá trị của riêng một người. Một số nhà nghiên cứu đã xây dựng một thước đo về Khả năng chống lại ảnh hưởng của bạn bè (RPI), bao gồm các mục như ‘Một số người đi cùng bạn bè của họ chỉ để giữ bạn bè của họ vui vẻ, NHƯNG những người khác từ chối đi cùng bạn bè của họ chỉ để giữ cho bạn bè của họ vui vẻ’, với người được hỏi điều này đúng như thế nào về họ. Họ nhận thấy sự gia tăng RPI chung theo độ tuổi từ 9 đến giữa 20 và đặc biệt là từ 14 đến 18 tuổi (mặc dù dường như có một sự sụt giảm nhỏ ở 14 tuổi). Trẻ em gái đạt RPI cao hơn trẻ em trai. Nhìn chung, có vẻ như qua tuổi vị thành niên tiềm năng ngày càng tăng về tính tự chủ và khả năng chống lại ảnh hưởng của bạn bè, nhưng ảnh hưởng của nhóm đồng lứa là rất đáng kể, và nỗi sợ hãi về sự từ chối của nhóm đồng lứa là rất cao, đặc biệt là ở lứa tuổi vị thành niên.

Gây hấn và bắt nạt

Một mặt tiêu cực hơn của mối quan hệ đồng lứa được tìm thấy khi một người trẻ bị người khác phớt lờ hoặc từ chối. Loại trừ xã ​​hội, cũng như những nỗ lực tích cực hơn để làm tổn hại vị thế xã hội của một người nào đó trong một nhóm hoặc tình bạn của họ, có thể bằng cách lan truyền tin đồn xấu, được coi là một hình thức gây hấn được gọi là ‘gây hấn quan hệ’. Gây hấn thường được định nghĩa là hành vi nhằm mục đích làm tổn thương người khác, và theo truyền thống, hành vi này là hành vi thể xác hoặc bằng lời nói. Tất nhiên các kiểu gây hấn bằng lời nói và thể chất xảy ra ở tuổi vị thành niên, nhưng hành vi gây hấn quan hệ cũng phổ biến và tương đối nhiều hơn so với thời thơ ấu hoặc nhi đồng. Đó là một kiểu gây hấn tinh vi hơn; điều đó ít rõ ràng hơn đối với người lớn, và điều đó có thể được biện minh bởi những người làm điều đó về lựa chọn cá nhân của bạn bè hoặc chia sẻ thông tin về người khác.

Một số mức độ của hành vi gây hấn có thể được coi là quy chuẩn và thực sự là một phần của quá trình trưởng thành. Đó là điều cần phải đối phó trong suốt cuộc đời. Tuy nhiên, bắt nạt là một loại hành vi gây hấn gây ra những lo ngại đặc biệt. Bắt nạt thường được định nghĩa là hành vi gây hấn lặp đi lặp lại với sự mất cân bằng quyền lực. Nạn nhân, bởi vì họ yếu hơn về mặt thể chất hoặc tâm lý theo một cách nào đó, không thể sẵn sàng tự vệ. Những trẻ đặc biệt có nguy cơ bị bắt nạt ở trường bao gồm trẻ vị thành niên thiếu bạn tốt; trẻ nhút nhát hoặc không quyết đoán; hoặc những trẻ có một số loại khuyết tật. Quấy rối chủng tộc và tình dục cũng có thể được coi là các hình thức bắt nạt. Quấy rối tình dục thường liên quan đến trẻ em gái là nạn nhân, từ trẻ em gái hoặc trẻ em trai khác, thường liên quan đến ngoại hình hoặc danh tiếng. Điều này có thể là offline nhưng bây giờ ngày càng có thể là online. Con trai cũng có thể có nguy cơ bị bắt nạt quan hệ như vậy, nhưng thường là về các nhận xét xúc phạm về xu hướng tình dục giả định hoặc thực tế. Bắt nạt như vậy cũng có thể ảnh hưởng đến các bé gái, nhưng thường xuất hiện phổ biến và nghiêm trọng hơn đối với các bé trai.

Cách trẻ đương đầu với việc bị bắt nạt khác nhau, nhưng tìm kiếm sự giúp đỡ nói chung là một chiến lược tốt. Thật không may, sự sẵn sàng tìm kiếm sự giúp đỡ của giáo viên hoặc cha mẹ ở tuổi vị thành niên ít hơn nhiều so với thời thơ ấu. Các chương trình hỗ trợ đồng đẳng (trong đó học sinh được đào tạo để có thể đưa ra hướng dẫn hoặc tư vấn) có thể cung cấp một lộ trình thay thế để nhận được hỗ trợ, ít nhất là ban đầu. Trong hai mươi năm qua, nhận thức về bắt nạt học đường và ảnh hưởng của nó đã tăng lên rất nhiều. Nhiều trường học hiện có chính sách chống bắt nạt (một yêu cầu pháp lý ở một số quốc gia) và thực hiện các bước tích cực để giảm bớt hoặc đối phó với hành vi bắt nạt, bao gồm công việc tích hợp trong chương trình giảng dạy, các chiến lược phục hồi và các biện pháp trừng phạt theo mức độ.

Bài 2: dậy thì- sự thay đổi ở cơ thể và não bộ

Bài viết này vẫn biên soạn dựa chủ yếu theo tác giả Peter K. Smith. Tuy nhiên có một ví dụ có thể khá thú vị, khi chúng ta đang bàn bạc về khía cạnh liên quan đến giới tính trong tuổi vị thành niên, bạn đọc có thể tham khảo:

https://vnexpress.net/co-be-chuyen-gioi-nho-tuoi-nhat-nuoc-anh-4274559.html

Đọc tiếp “Vị thành niên- Bài 2”

Khoa Sức khỏe vị thành niên, được đặt tên bao gồm “vị thành niên”, cũng là một cách đặt tên đặc thù cho các khoa lâm sàng, vì đã có tiền lệ là khoa “Sơ sinh”, khoa “Lão” …, nghĩa là đặt tên theo một giai đoạn phát triển của cuộc đời, mới ra đời ở Bệnh viện Nhi Trung Ương, có nghĩa là nó chưa được phổ biến ở Việt Nam. 

Đọc tiếp “Vị thành niên”